Największym problemem naszych czarownic jest paradowanie nago na oczach innych czarodziejek. Przynajmniej tak było jeszcze kilka lat temu, kiedy czytałem polskie fora wiccanek. Temat wspólnego obnażania się na leśnej polanie zawsze liczył sobie najwięcej postów. W końcu ktoś ma cellulit, a kto inny nadwagę, a do rosołu rozebrać się trzeba. Inaczej wypowiadane po angielsku zaklęcia nie zadziałają.

Dylematy naszych adeptek magii wspaniale kontrastują z sytuacją, jaką opisuje grudniowy Skeptical Inquirer. W Indiach, Nepalu, Nowej Gwinei, a przede wszystkim w Zachodniej Afryce, kobiety podejrzane o czary wciąż padają ofiarą samosądów. Kiedy my bawimy się magiczną konwencją, mieszkańcy Burkina Faso i Toga ścigają czarownice odpowiedzialne za susze. W momencie, w którym wciskacie się w karnawałowy strój czarownicy, jakąś kobietę poddaje się próbie wypicia śmiertelnej trucizny, bo łasy na jej krowę sąsiad oskarżył ją o czary.

Kiedy afrykański zabobon pojawia się w naszych mediach, zwykle są to śmieszkowate historie o kozie na ławie oskarżonych. Sprawa dzieje się w Nigerii, a koza jest lokalnym bandziorem, który tylko dla niepoznaki przybrał kozią formę. Taki news daje nam poczucie wyższości. Głupi, czarny lud myśli, że człowiek może zmienić się w kozę. Chleb zmieniający się w ciało, a wino w krew to co innego, ale człowiek w kozę to głupota! Dla nigeryjskiego wieśniaka nasz system sprawiedliwości byłby równie nieracjonalny. W końcu można być jawnym przestępcą i uniknąć kary, jeśli podczas aresztowania nie odczyta się tradycyjnej formułki, lub nie dopełni innych, niewiele znaczących formalności. Poza tym koza nadaje wierze w czary wymiar beki, którą Kowalski tak poszukuje. Obraz niepełnosprawnych kobiet skazanych za czary nie przebija się już tak często.

Temat afrykańskich polowań na czarownice co jakiś czas powraca na tym blogu. To, co zawsze podkreślam to skala tego zjawiska. W Ghanie istnieje przynajmniej 6 ośrodków znanych jako witch campy. Miejsca te tworzą kobiety i dzieci, które uciekły ze swych zaczadzonych zabobonem wiosek. Powtórzę. Niewielki jak na Afrykę kraj ma całą sieć specjalistycznych ośrodków dla uchodźców, do których tysiące ludzi zbiegło przed śmiercią z rąk łowców czarownic! Jeśli nie wierzycie, to o jednym z takich ośrodków, w Gambadze, nakręcono nawet dokument. Leo Igwe, autor podlinkowanego artykułu twierdzi, że łowcy czarownic nie ponoszą z tego tytułu żadnej kary. Co więcej rekrutują się spośród lokalnych stróży moralności. Zabijanie czarownic uważa  się za formę służby społecznej i cieszy się powszechnym szacunkiem! Igwe porównuje to do ludobójstwa i kończy swój artykuł apelem do ONZ o interwencje. Obawiam się, że już szybciej zadziałają zaklęcia ochronne polskich wiccanek.

Scena rysuje się następująco. Grupa bohaterów trafia do upiornego domu. Mieszkanie wygląda zwyczajnie. Widzom należy się więc podpowiedź czemu jest upiorne. Swój zdradliwy charakter dom ujawnia zwykle w ten sam, osobliwy sposób. Psują się w nim ściśle określone przedmioty. Większość usterek pozostaje niezauważona. Zacinająca się szuflada i przeciekający kran nie tworzą atmosfery grozy. Mieszkanie nie uchodzi za przeklęte gdy zapowietrzą się grzejniki. Obluzowany uchwyt na papier toaletowy to jeszcze nie powód aby w filmie podłożyć złowieszczą muzykę. 

Co innego urządzenia elektryczne. Broń Boże aby same się włączały i wyłączały. Każda przepalona żarówka to znak. O rety, telewizor stracił sygnał i zaczyna śnieżyć! Radio traci zasięg - Matko Przenajświętsza, co się dzieje?! Wyświetlacz LCD pokazuje dziwne znaczki - tego już za wiele, uciekajmy! Ze wszystkich możliwych rzeczy do popsucia, zło upodobało sobie urządzenia na prąd. Wyjaśnienie tego fenomenu wydaje się proste, a przesądy związane z elektrycznością mają zabawne konsekwencje.

To nie Steve Jobs połączył technikę z magią. Dokonał tego Luigi Galvani w 1781. Szurał on zdechłą żabę prądem, a ta, ku jego zdziwieniu, pomachała łapą. Cóż to musiało być za odkrycie, prąd może ożywić martwe ciało! Parę lat później jego siostrzeniec Giovanni próbował tego samego z ludźmi. Co prawda jego próba ożywienia wisielca w Londynie nie powiodła się, ale prąd budził nadzieje. Na salonach Europy zagościła nowa quasi-religia odwołująca się do zjawiska magnetyzmu - mesmeryzm. Elektromagnetyzm wzbudzał niezdrowe emocje jawiąc się jako brama do życia po śmierci.

Moda na rozmowy z duchami z połowy XIX wieku nieprzypadkowo zbiegła się z takimi wynalazkami jak telegraf. Kiedy nauka dowiodła istnienia niewidzialnego pola elektromagnetycznego, aż prosiło się wcisnąć tam duchy. Istnienie tajemniczej przestrzeni, z której w pewnych okolicznościach dobiegać mogą jakieś sygnały, traktowano niemal jak dowód zaświatów. Kiedy do społeczeństwa dotarło, że jesteśmy dosłownie skąpani przez otaczające nas promieniowanie, na jego falach zaczęli szaleć surferzy w postaci zmarłych. Nim uporaliśmy się z tą fantazją, zmarli zadomowili się już w naszych radiach, telewizorach i gniazdkach elektrycznych.

Na przekonaniu, że prąd ma coś wspólnego z życiem po śmierci wyrosła wiara, że wszelkie zakłócenia elektromagnetyczne są związane z duchami. Zastępy amatorów uzbroiły się więc w pipcząc-migoczące urządzenia i ruszyły w teren szukać duchów.  W ruch poszły liczniki Geigera, detektory pola elektromagnetycznego (EMF), kamery termowizyjne i mikrofony. Pisząc to zajrzałem na stronę polskiego sklepu łowców duchów, oferującego taki sprzęt. W opasłych opisach detektorów znalazłem wszystko poza odpowiedzią na pytanie "jak". Jak duch obniża temperaturę w pomieszczeniu, lub wychyla wskazówkę jakiegokolwiek innego detektora? Dopóki tego nie wiemy, równie dobrze możemy przeszukiwać nawiedzone miejsca alkomatem i będzie to równie sensowne. Najważniejsze aby miał baterie. Dzięki elektryczności każdy obywatel wraz z rachunkiem za prąd otrzymuje szczyptę nadnaturalnych zjawisk gratis.

Gdybym był gejem, za kanał "Uwaga! Naukowy Bełkot" poczochrałbym Dawidowi pingwina. Kanał Dawida Myśliwca to jedno z najlepszych rzeczy jakie przytrafiły się polskiemu youtube. Za takimi pochwałami tradycyjnie czai się jakieś "ale". Problemem popularyzatorów nauki jest skakanie po tematach modnych i chodliwych. Tematach odległych od ich specjalności i wykształcenia. Dawid w jednym filmie opowiada o ewolucji dinozaurów, w drugim wyjaśnia fazy snu, by następnie zgłębiać tajemnice czarnych dziur. Dodajmy, że Dawid Myśliwiec jest chemikiem. Na teren nauk społecznych Dawid zapuszcza się rzadko i ostrożnie. Kiedy najedzie to obce sobie królestwo, wojuje na nim jedynie przyrodniczym orężem. Mówiąc inaczej - opisuje zjawiska kultury językiem biologii. Przynosi to dziwne efekty, czego przykładem jest film o opętaniach.

Przez kilkanaście minut Dawid wymienia mniej lub bardziej egzotyczne choroby, które mogą wywołać opętanie. Pomija jednak najprostsze wyjaśnienie, czyli to, że opętani udają. Być może dobrze wychowany Dawid uznał takie wytłumaczenie za niestosowne. Ja będąc prostym chamem, nie mam takich oporów. Jestem przekonany, że warczenie na krzyż ma więcej wspólnego z aktorstwem niż z epilepsją. Humaniści nie widzą w takim zachowaniu oszustwa. Wcielanie się w role nie jest niczym złym, robimy to przecież bez przerwy. Jesteśmy inni na obiedzie u teściów, inni na wypadzie ze znajomymi, inni w pracy. Rola opętanego jest jedną z ciekawszych kreacji w jakie można się wcielić.

Opętanie jest nierozerwalnie związane z religijną dekoracją. Kiedy mam katar dopada mnie niezależnie od tego gdzie jestem. Choroba nie konsultuje ze mną, kiedy pocieknie mi z nosa. Tymczasem opętany potrzebuje sceny do odegrania swej roli. Złe duchy nie wchodzą w nasze ciała w pracy lub w tramwaju. Najlepsze są do tego religijne klimaty. Do przedstawienia potrzebna jest widownia, która zrozumie co właśnie ma miejsce. Im lepiej zaznajomiona z opętaniem tym lepiej. Stąd opętani rekrutują się z środowisk głęboko religijnych, a obecność księży egzorcystów jedynie je nasila. Goffman w swojej słynnej książce opisał dziwny przypadek pacjentów z oddziału psychiatrycznego. Choć na co dzień funkcjonowali w miarę normalnie, coś dziwnego działo się przy lekarzach rezydentach. Przy uczących się, młodych lekarzach ich choroby nabierały podręcznikowego charakteru. Wizyta lekarza wywoływała u nich objawy, których zwykle nie mieli. Zupełnie jakby nie chcieli zawieść lekarzy, którzy przychodzili z nadzieją zobaczenia znanych im z książek symptomów. 

Wbrew temu co mówi Dawid Myśliwiec opętania nie wyjaśnimy biologią. Opętania różnią się w zależności od kultury, religii, regionu świata i czasów. Scenariuszy dla opętanych nie piszą patogeny. Instrukcje "jak być opętanym" pochodziły z opowiadań i obserwacji innych nawiedzonych. Dzisiejsi opętani wzorują się głównie na filmach. Jeśli wszystko się uda, opętany może odbębnić sukces. Jeśli jego opętanie zostało uznane przez wspólnotę za prawdziwe, może czuć się wyróżnionym przez siły nadprzyrodzone. W ten sposób opętany staje się aktorem idealnym, który wierzy w odgrywaną przez siebie rolę. No, prawie idealnym.

Filmik u góry to scena z serialu Westworld, w wykonaniu mało znanego aktora Louisa Herthuma. Harthum odgrywa tu rolę robota z wieloma osobowościami, które można przełączać niemal za pstryknięciem palca. Jest to mniej więcej to, do czego przekonują nas opętani. Teoretycznie tak powinno wyglądać przejmowanie naszego ciała przez kogoś innego. We wrzuconym na youtube tydzień temu wykładzie zauważa to Mirosław Kocur. Mirek jest ekscentrycznym szefem wrocławskiego instytutu kulturoznawstwa, specjalistą od teatru. Znamienne, że antropolodzy teatru specjalizują się też w opętaniach. Wcielanie się w innych bez wątpienia było kiedyś czymś niezwykłym. W XXI wieku wygląda to coraz bardziej groteskowo. Umiejętności aktorskie opętanych odbiegają od tych prezentowanych przez zawodowych aktorów. Tymczasem religie przekonują, że tarzanie się po podłodze jest bardziej niezwykłe niż realistyczne odegranie innej osoby. Choć opętani naśladują aktorów, to jednocześnie postrzegają swoją kopie opętania za bardziej prawdziwą, niż filmowy oryginał który naśladują.

Należę do elitarnego grona subskrybentów Tomasza i Sandry Kowalczyków. Świat poznał panią Sandrę na nagraniu, gdzie przeszkadza interweniującej straży miejskiej. Strażnicy udzielający pomocy choremu na padaczkę musieli użerać się z odprawiającą egzorcyzmy kobietą. Nagranie wygląda tak kuriozalnie, że niektórzy uważają je za fake. Jako wierny fan Kowalczyków dementuję - to jak najbardziej ich poziom. 

Ich kanał zaliczyłbym do religijnego patostreamu. Pan Tomasz nawrócił się w ciekawych okolicznościach. Po tym jak pobił Sandrę tak, że ta trafiła do szpitala, poszedł w las topić smutki w wódce. Po schlaniu się do granic nieprzytomności przyszedł do niego... Jezus. Jezus przebaczył mu wszystkie grzechy i wybrał na swego apostoła. Podobne świadectwo prezentuje Sandra. Jezus zastał ją w narkotycznej agonii, kiedy leżała na ławce w parku. Tak, to by wiele wyjaśniało. Małżeństwo nie ma oporów, aby opowiadać o swojej przeszłości - okradaniu samochodów, mieszkań i starszych ludzi. Z ich filmów dowiemy się wiele o ich życiu uczuciowym. Polecam poczytać napisy na kafelkach w ich łazience. Widać je, kiedy Sandra chrzci swoją matkę w wannie.

Oboje żyją w przeświadczeniu misji, a ich świat przepełniają cuda. Mają ich kilka na kanale, specjalizują się w uzdrowieniach. Wyleczyli wzrok koledze i uwolnili go od potrzeby wstawania w nocy siku. Cudownym remedium okazała się musztarda. Na ten genialny pomysł wpadła Sandra, która zauważyła, że ból jest ostry jak ostra musztarda. Chyba tak narodziła się homeopatia. Na co dzień małżeństwo pałęta się po różnych miastach. Przy pomocy megafonu wołają o nawrócenie. Najtrudniej ewangelizowało im się przy ogródkach piwnych. Choć Jezus ponoć całkowicie odmienił i naprawił ich życie, wciąż mają problemy z policją. Znamienne są słowa pana Tomasza, którego w trakcie spisywania najbardziej boli to, że "lesbijki i pedały mogą sobie chodzić", a im nie wolno mówić o Bogu.

Incydent z próbą wypędzenia demona w Legionowie miał miejsce podczas takiej, ulicznej ewangelizacji. Stąd u Sandry mikrofon i kamera, które uczyniły całą sytuacje groteskową. Na filmie słyszymy przechodniów, którzy zgadzają się z Kowalczykami, że odpowiednią reakcją na napad padaczkowy jest modlitwa. Wymowne są słowa jednej z pań: "może padaczka jest chorobą, tylko czemu zaatakowała akurat teraz?". W ten sposób cudownie nawiązała do Evans-Pritcharda. Przed wojną obserwował on czarowników plemienia Azande. Jego rozmówcy wiedzieli, że dachy walą się od korników, spróchniałych belek i silnego wiatru. Jednak to, że walą się akurat wtedy, kiedy w domach są tacy a nie inni ludzie, było już zasługą złych duchów. Czy powiedzonko "100 lat za murzynami' nie nabiera nowego, dosłownego znaczenia?

Sytuacja w której wiemy, że epilepsja to choroba, a jednocześnie atak epilepsji przypisujemy demonom, ma w antropologii kilka nazw. Najczęściej mówi się o świadomości nierozróżniającej, umysłowości prelogicznej lub podwójności. Psycholodzy pewnie mają swoje własne nazwy, ale nie wiem jakie. Dla polskiej religijności opisał to już Jacek Olędzik. Pod koniec lat 80. przebadał listy dziękczynne spływające do naszych sanktuariów. Opisywane w nich cuda nie kłóciły się z racjonalnym podejściem ich autorów. Ludzie zdawali sobie sprawę, że wyleczyły ich leki. Jednak to, że mieli do nich dostęp, że zadziałały i wyleczyły akurat ich, przypisywali już boskim siłom. 

Obraz szalonej dziewczyny modlącej się nad wymagającym pomocy epileptykiem mógł podnieść ciśnienie. Jednak w gruncie rzeczy nie różni się od tego, co robimy na co dzień. Kowalczykowie są prostymi ludźmi, dzięki czemu łatwiej prześwietlić ich umysły. Wszystko u nich jest bardziej jaskrawe i kontrastowe. Ich nawrócenie, przeżycia religijne i postrzeganie cudów z zasady nie różni się od doświadczeń wielu Polaków. Ja cieszę się z całego zamieszania. To kolejne krzywe zwierciadło (po "buzie widzę w tym tęczu") które odbija nasze na co dzień skrywane ułomności.

Czy duchy mogą się prostytuować? Jeśli pod prostytucją rozumiemy straszenie u tego kto płaci to tak. Pod tym względem najgorszą wywłoką jest "biała dama". Wystarczy tylko aby właściciel dworku lub zamku sypnął groszem. Białe damy nie należą do tych wybrednych. Chyba każde polski zamek, który chciał mieć własną białą damę, już ją posiadł. Na zamku może nie być żadnych atrakcji, ale biała dama być musi. Według historyka Bohdana Baranowskiego ("W kręgu upiorów i wilkołaków") większość z nich zwerbowano na zamki w XIX wieku. W epoce romantyzmu posiadanie ducha dołączonego do dworku opłacało się finansowo. Zubożali szlachcice sprzedając swoje zrujnowane posiadłości dorabiali do nich historie o białych damach i widmowych rycerzach. Pozostałe białe damy uzupełniono w latach 90. XX wieku. Legendy o białych damach wabią turystów i służą za tło do opowieści o histori zamku.

Przypadek białej damy powinien być przestrogą dla innych duchów. Pierwsza wzmianka o naszej bohaterce pochodzi z Bawarii z 1486. Oryginalna biała dama straszyła na zamku w Bayreuth. Za białą damę przebierała się dworzanka chcąca wystraszyć właścicieli pałacu. Były to czasy dalece odległe od romantycznej postawy wobec duchów. Duchy budziły wówczas przerażenie. Zabawa skończyła się tragicznie. Kobieta goniona przez służbę zginęła. W jednej z wersji potknęła się na schodach, w drugiej została pchnięta. Z biegiem lat historia nabierała paranormalnych rumieńców. Białe damy rozsiały się po innych zamkach Bawarii, potem po całych Niemczech i Europie. Wiara w białe damy może odnosić się do starych, ludowych demonów, takich jak białe dziewice.

Nie ma dowodów na to, że duchy mogą kogokolwiek skrzywdzić Co innego motłoch próbujący złapać zjawę. Pogromcy duchów stanowią już realne zagrożenie. W 1803 ulice londyńskiego Hammersmith zaczął nawiedzać duch. Mieszkańcy Hammersmith wzieli sprawy w swoje ręce, a dokładnie wzięli w te ręce broń,. Patrole złożone z lokalnych bohaterów tropiły okoliczną zjawę. Największym bohaterem postanowił zostać 29-letni celnik Francis Smith. Widząc ducha strzelił i zabił - idącego w białym stroju (jak mieli wówczas w zwyczaju) tynkarza. Prawdziwym duchem okazał się szewc, który chciał nastraszyć swego ucznia, za to, że straszył duchami jego dzieci.

O tym wydarzeniu najwidoczniej nie słyszał duch straszący 90 lat temu w Krakowie. Książka "Absurdy i kurioza przedwojennej Polski" przytacza przypadek zjawy z cmentarza podgórskiego. W 1928 widywano na nim ubraną w białe prześcieradło postać. Duch nawoływał przechodniów aby żałowali za grzechy. Kiedy policja chciała schwytać jegomościa, duch okazał się mieć całkiem szybkie nogi, którymi przebierał uciekając przed policją. Zjawa na szczęście uszła cało, a całe zajście zniechęciło ją na tyle, że porzuciła cmentarz. Gdybyście wpadli na coś podobnego pamiętajcie, że są na tym świecie ludzie, którzy chętnie sprawdzą, czy metalowy pręt aby na pewno przejdzie przez ducha. Wiara w niematerialne zjawy przynosi ze sobą materialne dziury w brzuchu.

Właścicielom alpak, pigmejskich jeży i wietnamskich świnek mówię pogardliwe "phy". Co to niby za egzotyka? Trzymać w domu potwora, to dopiero bajer! Najłatwiej trzymać potwora pod łóżkiem. Niestety poniosło mnie hipsterstwo i mój materac leży na starych skrzyniach (beznadziejny pomysł, nie polecam). Potwór spod łóżka ma na szczęście kuzyna - potwora z szafy. Oba potwory to organizmy skiofilne (cieniolubne). Unikają światła i prowadzą nocny tryb życia. Szafa przystosowana dla potwora powinna być lekko niedomknięta. Znany z horrorów motyw uchylonych drzwi dowodzi, że stwór lubi świeże powietrze. Przeprowadzone w Stanach badania pokazują, że potwory w szafie wolą dzieci rasy białej. Doniesienia o potworach w sypialniach azjatów to rzadkość. Autorzy badania tłumaczą to odmiennym wychowaniem. A może chodzi o szafy, może te azjatyckie są za małe? W każdym razie jeśli jesteście biali hodowla potwora jest dla was!

Filmy o potworach z szafy pokazują, że szafa powinna być pełna. Potwór czuje się najlepiej wśród gęsto upakowanych ciuchów. Lubi też wieszaki. Kiedy potwór atakuje (nikt nie mówił, że hodowla jest łatwa) wciąga cię do szafy. Tak zrobił w Inside the Closet (1984) oraz Monster in the Closet (1986). Zaciągnięcie do szafy przez potwora ma też swoje dobre strony. Serial Spooksville wykazał, że szafa robi się wówczas zaskakująco pojemna. Potwora można też tresować. W There's a Nightmare in My Closet (1987) za kaganiec służy nocna lampka. Wiele pomysłów jak utemperować potwora podsuwa krótkometrażowy Monster Problems (2015). Okazuje się, że wystarczy przykryć się prześcieradłem, zamknąć szafę na klucz lub skonfliktować potwora z szafy z potworem spod łóżka.

Tak wiem, to tylko tanie horrory. Nie powinienem czerpać z nich wiedzy. Niemniej owe horrory opisują dokładnie to co opisują ludzie. Discovery Channel wypuścił przed laty serial Haunting, w Polsce emitowany jako "Duchy". Program odniósł nieznany wcześniej stacji sukces. Leci już 10 sezon i końca nie widać. Jeden z odcinków 3 sezonu opowiada o żyjącym w garderobie potworze. Dzielna, amerykańska rodzina w finałowej scenie pokonuje go wybijając w sypialni okno. Według tej ponoć autentycznej historii potwór z szafy został dosłownie wyssany przez światło.

Z potworem w szafie jest jak z grzybem, nigdy nie wiesz czy już go masz. Możesz dokonać w nocy heroicznego czynu. Podejść do szafy, przewertować wieszaki i prawie na pewno nic nie znajdziesz. Kiedy sprawdzamy szafę, szczególnie w obecności innej osoby, ta wydaje się pusta. Mimo to, kiedy zaśniesz potwór wyjdzie z szafy, chwyci cię za nogi i wciągnie do środka. Jak to możliwe? Potwór z szafy wykorzystuje nasz błąd znany jako "niewykorzystywanie informacji o rozkładzie danych". Polega na niedocenianiu ogólnych informacji gromadzonych przez całe życie i przecenianiu informacji dotyczących konkretnej sytuacji. Szukając potwora w szafie za bardzo koncentrujemy się na tym co właśnie widzimy. Tymczasem ważny jest tu cały kontekst, także to, co już o potworze wiemy. Wiemy, że cechą potwora jest jego nieistnienie kiedy go szukamy. To, że akurat wtedy go nie ma, to jego cecha charakterystyczna. Zatem to, że go nie widzimy jest dokładnie tym co należałoby oczekiwać gdyby tam był.

To wyjaśnia czemu wystarczy zasłonić oczy aby garbaty potwór zniknął. Jeśli potwór znika z szafy kiedy do niej zaglądamy i pojawia się kiedy już nie patrzymy, to równie dobrze może istnieć tylko kiedy go widzimy i znikać kiedy przykryjemy się kołdrą. Skoro nie można udowodnić, że potwór nie istnieje, nie można też udowodnić, że istnieje. Wynika to z prostej zasady, że nasza pewność co do nieistnienia ma swoje granice. Jest ograniczona pewnością, z jaką możemy uznać że coś istnieje. Skoro potwór z szafy potrafi zwodzić nasze zmysły, to że zobaczysz go przy łóżku, o niczym jeszcze nie świadczy. Jeśli jest w szafie pomimo dowodów, że go tam nie ma, może nie być w naszych nogach kiedy mamy dowód, że tam jest. Tak właśnie sobie wtedy powtarzaj, przykryj się kołdrą i poczekaj aż pójdzie.

Przyszły i nie chcą odejść. Złe duchy zadomowiły się w naszych ciałach, skąd warczą i plują na egzorcystów. Złośliwe, sceptyczne, szumowiny twierdzą, że na opętanie najlepsza jest edukacja i nauka krytycznego myślenia. Nie zgadzam się. Nadziei szukam w sprawdzonych już metodach. Tak, sprawdzonych, ponieważ już raz ludzie przestali wierzyć w opętania. Na przełomie XVIII/XIX wieku diabły dały za wygraną. Okoliczności w jakich pozamiatano egzorcyzmy kilkaset lat temu coraz bardziej przypominają nasze czasy.

Przede wszystkim na opętanie trzeba sobie zasłużyć. Od zawsze obcowanie z demonami było domeną świętych. To dość dziwna cecha szatana, ale nie nam oceniać. Jego cyrk, jego małpy. W opętaniach od wieków brylują zakonnice. W XVI wieku mieliśmy łącznie kilkanaście opętanych żeńskich klasztorów, głównie we Włoszech, Francji, Niemczech i Hiszpanii. W XVII wieku zanotowano już ponad 20 takich przypadków. W XVIII wieku moda na opętania podupadła. Spotkało to zaledwie cztery klasztory: we Włoszech (1721), Niemczech (1738) Meksyku i Rio de Janeiro (oba w latach 50).

W pewnym momencie opętanie przestało być trendy. Dostało się egzorcystom. Zarzucono im, że dają się wodzić za nos zakonnicom. Oskarżenie o bycie marionetką kobiety było wówczas równoznaczny z napluciem w twarz z rozmazaniem. Również stosunki pomiędzy egzorcystami, a opętanymi siostrami dalece wykraczały poza przyjęte normy (z podkreśleniem na "stosunki"). Najgorszy był jednak kult towarzyszący opętanym. Nic nie wywołuje takiego drżenia pod sutanną jak kobieta odgrywająca nieprzewidzianą dla siebie rolę. Zamiast obcować na plebani z miotłą i szufelką dziewczęta wolały obcować z demonami. Taka ścieżka kariery wyglądała jak zarzewie feministycznej rewolucji. Czego jak czego, ale wychylanie się baby przed szereg kościół nie toleruje.

Jak wyglądało to w praktyce pokazuje przypadek klasztoru Sant'Ambrogio. Na przełomie XVIII i XIX wieku władała nim charyzmatyczna mniszka Marii Firrao. Firrao miała wszystkie argumenty na to stanowisko. Panna uwielbiała umartwiać swoje ciało, doczepiając sobie do języka ciężkie kamienie. Chodziła też w masce z nabitymi kolcami, zdrowo się przy tym biczując. Oczywiście takie szczytne zachowanie nie umknęło uwadze szatana. Męczył ją okrutnie. Firrao popadała w trans i wizje. Nie przewidziała jednak, że jej romans z księdzem ujrzy światło dzienne. Musiała opuścić zakon, ale to nie koniec opowieści. Jakiś czas potem, władze w Sant'Ambrogio objęła młodziutka siostra Maria Luisa. Ona także nie stroniła od demonów, które wpadały do niej kiedy była w ekstazie. Nie tylko one. Wieczorami wpadała też Matka Boska, przynosząc jej listy i biżuterie. Mając taką fankę Luisa wzbudzała większe zainteresowanie niż papież. Wkrótce wyszło na jaw, że i ona ma romans ze swoim spowiednikiem. Luisa oskarżyła o wszystko udające ją demony. Demony nie przyznały się do winy, a ciągłe skandale doprowadziły do zamknięcia zakonu w Sant'Ambrogio.

Ktoś kojarzy podobną historię? W latach 2006-2007 Betanki skupione wokół charyzmatycznej siostry Jadwigi Ligockiej nie chciały opuścić zakonu w Kazimierzu Dolnym. Siostry wpadały w ekstazę, mdlały i mówiły w nieznanych językach. Ligocka utrzymywała kontakty z Jezusem i bliżej nieopisane kontakty z księdzem Romanem K. Sprawa była cholernie niewygodna dla kościoła. Media relacjonowały ją niemal na żywo spod bram klasztoru. Podobnie niezręczne okazały się egzorcyzmy Anneliese Michel. Aura świętości jaka unosi się nad Anneliese jest kulą u nogi niemieckiego Kościoła. W trakcie egzorcyzmów dziewczyna potrafiła pouczać Niemieckich biskupów. Oczywiście, wszystko w diabelskiej konwencji, na zasadzie: "To ja, Szatan. Bardzo by mi zaszkodziło gdyby niemiecki episkopat uznał te i te objawienie". Głównie były to trywialne upomnienia np. "To ja, Szatan. Bardzo by mi zaszkodziło gdyby niemieccy księża przestali chodzić w spodniach".

W Polsce jesteśmy pod tym względem dwa kręgi piekielne niżej. Niektóre egzorcyzmy mają u nas charakter erotycznego show z udziałem księży i młodych kobiet. Szczegóły tych praktyk opisano w 2018 w książce "Żeby nie było zgorszenia" (fragment: tutaj). Opisy te współgrają z tajemniczym zakazem dla najsłynniejszego polskiego egzorcysty ojca Aleksandra Posackiego. Od kilku lat obowiązuje go zakaz kontaktu z wiernymi w konsekwencji jego stylu życia i podejścia do ślubów zakonnych, cokolwiek miałoby to znaczyć. Egzorcyzmy są nierozerwalnie splecione z obyczajowymi skandalami. W końcu to pieprznie, a opinie publiczną zaleją gorszące historie. Wówczas media utemperują demony lepiej niż najlepsza święcona woda.

Poszukiwania rozpoczniemy od Sylwestra Wardęgi. Na tym filmie podszywa się pod naszą podejrzaną. Ma czarne, długie włosy, białą halkę i porusza się w pokraczny sposób. Najwidoczniej tyle wystarczy by wystraszyć warszawiaków. Czasami na kogoś krzyknie aby potem uciec - czyli szkoła dobrych żartów Sylwestra Wardęgi. Film podpisano "Samara Morgan", co sugeruje postać z filmu the Ring. Nie ma powodów aby zakładać, że to akurat ona. W ostatnich kilkunastu latach powstało wiele remaków japońskich horrorów z czarnowłosą zjawą w roli głównej. To może być każda z nich. Jeśli różne filmy pokazują tę samą brunetkę, ubraną w te same białe łachmany, która nawet chodzi w ten sam dziwny sposób, to wiec, że coś się dzieje!

Jeśli nasza bohaterka ma jakiekolwiek imię, to brzmi ono Onryo. Należy do japońskiego folkloru, gdzie od kilkuset lat pełni rolę mściwego ducha. Onryo gra w japońskich filmach od połowy XX wieku. Status gwiazdy to ostatnie 20 lat. Kiedy wiemy z czym mamy do czynienia, wygląd naszej zjawy przestaje być tajemnicą. Coś co przypomina szpitalną koszulę to shiroshozoku - białe kimono w którym chowano zmarłych. Długie, czarne włosy to charakterystyczna fryzura japońskich kobiet. Nawet sposób poruszania się jej filmowych adaptacji nie wziął się znikąd. Inspiracją była japońska forma mrocznego tańca - butoh (warto kliknąć). Butoh gości w horrorach Azjatów od kilkudziesięciu lat. Polega na nienaturalnym wyginaniu ciała oraz dość swobodnym operowaniu kończynami podczas pełzania.

Dlaczego Polaków przeraża japoński demon ludowy? Kultura Japonii jest dla Polaków dziwaczna i śmieszna, a mimo to uwierzyliśmy w element japońskiej tradycji. Być może biały kolor szat przypominał naszego swojskiego ducha. Później wystarczyło już tylko dostosować ją pod siebie. Twarz Onryo została oszpecona. Przypomina twarz opętanej Regan z Egzorcysty. W ostatnich latach Onryo przestaje być nawet kobietą. Zamienia się w ulubiony motyw zachodnich horrorów - dziecko.

Sprawdziłem jak wygląda to w drugą stronę. Może któreś z naszych straszydeł zadomowiło się gdzieś daleko? Te bardziej "nasze", jak dybuk i golem, nie zrobiły furory, ale już taki Drakula owszem. Na pewno całe życie zastanawialiście się, jak wygląda Dracula w wersji indonezyjskiej. W filmach z dalekiego wschodu bardziej przypomina złego czarownika, niż wampira. Drakula w Nigerii również nadużywa magii, ale już na pierwszy rzut oka widać, że nasi afrykańscy bracia nie do końca pojęli europejską koncepcje wampira. Nigeryjskie wampiry to zombie. Jeszcze dziwniej wygląda Drakula z Indii. Hinduski Dracula przypomina Frankensteina, żeruje jedynie na cmentarzu i zamiast w nietoperza zamienia się w kobrę. Takie czasy. Rumun boi się japońskiej Onryo, a Japończyk rumuńskiego Draculi. Jednocześnie żaden nie wie do końca czego się tak naprawdę boi.

Duchy mogą rzucić kropielnicą w księdza egzorcystę i podrzeć mu biblie. Są jednak bezbronne wobec parterowego domu. Kto nie wierzy, niech wygoogluje "nawiedzony dom" i spróbuje znaleźć jakieś parterowe lokum. Każdy szanujący się duch omija parterówki szerokim łukiem. Jeśli amerykańskie horrory nas czegoś uczą to tego, że duch potrzebuje piętra aby rozkręcić fabułę. Akcja z duchem nigdy nie zaczyna się w przedsionku, tuz przy wejściu. Zawsze rozpoczyna się gdzieś na piętrze, w sypialni, ewentualnie na strychu jeśli taki jest. Dopiero kiedy duchy rozpanoszą się na całego, zabawa rozlewa się na dalsze części domu, takie jak parter.

Najprostsza odpowiedz na tytułowe pytanie brzmi - nawiedzone domy są piętrowe ponieważ tak narysował je Charles Addams. Addams był legendarnym przedwojennym rysownikiem. Specjalizował się w czarnym humorze. To zaskakujące ile elementów nawiedzonego domu wyszło wprost spod ołówka Addamsa. Wyobraź sobie dom w którym straszy. Masz przed oczami rozpadające się ogrodzenie ze sztachet? Wymyślił je Addams. Myślisz o oknie na piętrze w którym wyraźnie ktoś stoi? To też dzieło Addamsa. Skomplikowany kształt dachu, wieżyczki, gonty zamiast dachówek - Addams, Addams i Addams. Addams jest autorem nawet takich subtelnych szczegółów jak to, że obok domu rosną drzewa liściaste, a nie iglaste. W horrorach pokręcone bezlistne gałęzie pojawiają się o wiele częściej niż choinki. Taki rodzaj domu nosi nawet nazwę Addams House. Podobieństwo z "Rodziną Addamsów" jest nieprzypadkowe, to też dzieło Addamsa. Znawcy jego biografii uważają, że wzorem dla upiornego domu, był jeden z budynków w jego rodzinnym Westfield.

Mam też inną hipotezę. Nie tak klarowną jak powyższa, za to bardziej uniwersalną. Sądzę, że aby utrwalić taki wzorzec musiało zadziałać coś jeszcze. Z jakiegoś powodu parterówki nie wydają się nam aż tak straszne. Aby odpowiedzieć na tytułowe pytanie musimy przypomnieć sobie, iż używamy symboli bez świadomości, że to robimy. Ludzie sięgają do najgłębszych warstw wyobraźni, po stare kulturowe archetypy zupełnie odruchowo. Nie uświadamiamy sobie źródła swoich skojarzeń. Pewne rzeczy po prostu dla nas są. Kolor biały wygląda na czysty, prawa strona wydaje się szlachetniejsza niż lewa, a kraczący kruk nadaje atmosferze grozy. Te wyobrażenie po prostu w nas siedzą i nie rozkminiamy ich sensu. 

Do tych kulturowych tworów należy trójpodział świata. Choć na co dzień o tym nie myślimy, otaczającą nas rzeczywistość dzielimy na 3 sfery. Jest to sfera górna (niebo), środkowa (ziemia) i dolna (podziemie). Sferę górną utożsamiamy z siedzibą bogów. Uchodząca z ciała dusza kieruje się ku górze, gdyż niebo jest naszym pośmiertnym celem. Sfera środkowa, czyli powierzchnia ziemi, jest typowo ludzką przestrzenią, przeznaczoną i opanowaną przez człowieka. Najgorsza jest sfera podziemna. To tam upatrujemy siedliska złych mocy. Kiedy w hollywódzkiej produkcji demon zostaje w końcu pochwycony, ziemia otwiera się i go wciąga. Tak jakby świat podziemny był ich domyślną siedzibą. Trójpodzial przestrzeni jest starym, jeszcze indoeuropejskim elementem wiary. W innych kulturach może to wyglądać zupełnie inaczej. Kołata mi się coś po głowie, że w kulturze mongolskiej takich sfer jest bodajże siedem 

Spójrzmy przez ten trójdzielny pryzmat na nawiedzony dom. Klasyczny, nawiedzony dom jest przestrzenią zaburzoną. Półpiętra, wykusze, wiele rozmytych granic czynią go nieoswojonym. Najgorsza jest piwnica. W piwnicy kryją się najbardziej hardcorowe istoty. Zwykle nawet duchy nie zapuszczają się do piwnic. W piwnicy znajdziemy za to bramę do piekła albo innego potwora. Następnie mamy parter. Kochany, swojski parter, nasza ostoja przed duchami. Parter będzie ostatnim bastionem który upadnie. No i na koniec nieszczęsne piętro. Czemu duchy upatrzyły sobie piętro? Niebo to siedlisko dusz. Wchodząc na górę po schodach, to bardziej my przychodzimy do duchów niż one do nas. Duchy tam są bo nie mogą być gdziekolwiek indziej. To ich świat. Myślcie dziś o tym przed zaśnięciem, jeśli macie łóżko na poddaszu.

Polskie horrory są naprawdę straszne. Straszne w znaczeniu dziadowskie. Za ten stan winię siebie. Jako Polak nie zostałem nauczony bać się słysząc język polski. Mając to na względzie, Mariusz Kuczewski reżyser filmu "Silent Lake" zatrudnił nawet angielskich aktorów. Chciał odciągnąć uwagę widzów od najstraszniejszej rzeczy w filmie, czyli tego że jest polski. Nasi rodacy potrafią bać się zombie, wilkołaków i duchów, ale to musi dziać się gdzieś indziej. Możemy przyjąć, że jakiś John czy Francisco zmieniają się w wampira ale nie pan Wiesław spod czwórki.

Trochę żartuję, ale tylko trochę. Horrory rzeczywiście odzwierciedlają nasze lęki i trwogi. Niedawno obejrzałem niemiecki serial Dark. Nie wiem co to za gatunek, nazwijmy go horror sci-fi. Choć to świeżynka pomysł na fabułę bazuje na mentalności lat 60. Na dekadzie która przyniosła sławę zespołowi "Trubadurzy" ale też strach przed wojną atomową. Jądro atomu skrywało wówczas ukryte moce, a władający nim ludzie wydawali się potężni.

Obecnie energia atomowa liczy sobie 70 lat i nie wydaje się już tak tajemnicza i nieznana. Nie dla wszystkich. W serialu "Dark" to ciągle magiczna siła, której bliżej do wrót piekła niż zwykłej elektrowni. Co ja będę gadać, po prosu zaspoileruję. W serialu elektrownia atomowa umożliwia podróże w czasie! Przypomina to przypadek Otto Rösslera. Niemieckiego naukowca który interweniował w Europejskim Trybunale Praw Człowieka aby nie dopuścić do uruchomienia LHC. Wielki Zderzacz Hadronów miał doprowadzić do stworzenia czarnych dziur i zagłady Ziemi.

Nie przez przypadek wszystko to dzieje się w Niemczech. Niemcy panicznie boją się energii jądrowej. Po japońskim tsunami i awarii elektrowni w Fukushimie, Niemcy wyłączyli 8 swoich elektrowni atomowych. Jednocześnie zapowiedzieli że do 2022 to samo zrobią z resztą. Ich koncepcja, znana w świecie jako Energiewende to niskoemisyjna gospodarka oparta na odnawialnych źródłach energii. Niemcy do tego stopnia nie ufają energii atomowej, że zrezygnowali z niej kosztem utrzymania elektrowni węglowych. To daje do myślenia, czy w tym wszystkim chodziło bardziej o ekologie czy pozbycie się atomowych straszydeł.

Lęk przed technologia jądrową prowadzi zielone społeczeństwo na brudne hałdy. Niemieccy ekolodzy toczą obecnie bój z wycinką lasu pod kopalnie węgla brunatnego. Wyłączenie zeroemisyjnych elektrowni atomowych rekompensuje się spalając wysokemisyjny węgiel. W konsekwencji w ciągu ostatnich dwóch lat, emisja CO2 u naszych sąsiadów zamiast spaść, wzrosła. Irracjonalne lęki w końcu wystawią rachunek. Marzy mi się niemiecki serial, w którym górnicy kopiący węgiel odnajdują starożytne narzędzie zagłady. Broń którą unieszkodliwić może jedynie grupa pracowników z pobliskiej elektrowni atomowej.